Trở
lại Trang Nhà:Tại Sao THI HÀO NGUYỄN DU “KÊU TRỜI”
Trong “ĐOẠN TRƯỜNG TÂN THANH”
Lm. Cao Phương Kỷ
Ngày xửa ngày xưa, h́nh thù “cây đa đầu làng”, được dân chúng miền Kẽm Trống, trên bờ sông Đáy, tỉnh Hà Nam, đặt tên là “Cây Đa Giời Ơi!” (Giời Ơi hay Trời Ơi). Một cây đa khổng lồ, cành lá um tùm, rễ cây lủa tủa rủ xuống đất, rồi lại mọc thành cây khác, các “ông B́nh Vôi” treo lủng lẳng trên cành, phía dưới có những bát hương nhang. Trẻ con chăn trâu thường “hù nhau” về rắn thần núp trong bụi cây, và “ma chơi” chập chờn mỗi khi chiều xuống, màn đêm bao phủ cánh đồng, mênh mông hiu quạnh. Trẻ con sợ ma, người lớn nhất là các bà các cô kinh hoàng mất vía, chẳng may lỡ độ đường đi ngang qua đó, về ban đêm, sợ bị bọn cướp đón đàng bóc lột:
“Đêm khuya, thân gái, dậm trường”(Nguyễn Du) chỉ c̣n cách “kêu TRỜI” đến cứu mà thôi!
Trong một xă hội phong kiến, độc tài, luật rừng, người b́nh dân “thấp cổ bé miệng ”, khi bị oan ức, chỉ c̣n biết “kêu Trời”mà thôi! Nhưng khi đọc “ĐOẠN TRƯỜNG TÂN THANH” của bậc Thi Bá NGUYỄN DU, độc giả ngạc nhiên, thắc mắc tự hỏi tại sao , qua nhân vật chính trong truyện là nàng Kiều, văn hào Nguyễn Du, một nho sĩ, từng làm Chánh Sứ sang Trung quốc xin cầu phong cho vua Gia Long, cũng đă phải thốt lên những tiếng “kêu Trời” rất nhiều lần (hơn 40 lần). Vậy, tiếng “kêu Trời” đó có nghĩa ǵ? Đó là những tiếng kêu khắc khoải, lo sợ, bất an của cá nhân thi nhân, hay là tiếng kêu quằn quại đau thương của cả dân tộc Việt Nam, hoặc tiếng kêu cầu cứu của nhân loại, của một kiếp Người lầm than, cát bụi?
T́m hiểu được thâm ư, bộc lộ được tâm sự của thi bá Nguyễn Du không phải là việc dễ dàng. Chính thi nhân đă ưu tư về việc đó, khi than thở trước khi ĺa đời tạm này:
“Bất tri tam bách dư niên hậu, Thiên hạ hà nhân khốc Tố Như?”
(Sau hơn ba trăm năm nữa,trong cơi đời này, không biết có c̣n ai thương khóc Tố
Như chăng?).
Thi phẩm của Nguyễn Du đă được mọi giai cấp trong nước ngưỡng mộ: từ vua quan, nho sĩ đến giới b́nh dân. Thi phẩm cũng đă được dịch ra tiếng ngoại quốc. Từ xưa tới nay, về phương diện văn chương , ai đọc cũng đều khen ngợi là một áng văn thơ tuyệt tác đă minh chứng khả năng tuyệt vời của ngôn ngữ Việt nam, sánh với thi đàn quốc tế. Nhưng về tâm sự, về nội dung tư tuởng của thi phẩm , th́ phân ra nhiều ư kiến khen chê khác nhau. Trong bài sơ thảo này, xin miễn tŕnh bày những lư lẽ phê phán khác biệt, nhưng chỉ xin đề nghị một phương pháp phê b́nh văn học mới nhất giúp các nhà khảo cứu phân tích các bản văn cổ như các bản văn Kinh Thánh, các truyện cổ tích… với kỳ vọng t́m hiểu được ư nghĩa chân thực của người sáng tác. Phương pháp chú giải này gọi là “Thuyên thích luận” (Hermeneutics ). Theo phương pháp phê b́nh văn học này, ngoài việc thông hiểu các cổ tự, cần phân biệt các thể văn, loại văn như: văn vần, văn xuôi, dụ ngôn hay ngụ ngôn, (dùng các động vật như trong truyện “Lục súc tranh công”, hay các truyện trong ngụ ngôn La Fontaine..để dạy các bài học về luân lư). Cũng cần biết mục đích của tác phẩm đó nhằm vào lớp độc giả hay thính giả nào, trẻ con , thanh niên, người trưởng thành, trí thức hay b́nh dân. Ngoài ra, cần đặt bản văn vào hoàn cảnh lịch sử, xă hội, văn học khi sáng tác. Nhưng điều quan trọng nhất, cần nhấn mạnh trong việc t́m hiểu toàn bộ tác phẩm là vấn đề CHỦ Ư của tác giả khi sáng tác. Chẳng hạn, khi viết “Kim Vân Kiều truyện”, thi hào Nguyễn Du có chủ ư viết một truyện t́nh khêu gợi dục t́nh hay không? Ông có ư dạy một bài học luân lư nào không? Nhằm bộc lộ một tâm sự thầm kín nào chăng? Hoặc muốn chứng minh một triết lư nào như luật nhân-quả, luật thừa-trừ... nào không? Thật ra, trong thi phẩm, ta t́m thấy âm hưởng của nhiều triết thuyết, nhiều đạo giáo, hoặc của bầu tâm sự uẩn ức, nhưng bấy nhiêu thôi, vẫn chưa giải thích được một cách thỏa đáng tâm trạng bất an, khắc khoải, đau khổ của thi nhân khi thốt lên rất nhiều lần những tiếng “kêu Trời” rất thiết tha, thành khẩn. Do đó, muốn t́m hiểu cho rốt ráo, cần phải đi vào Minh Triết Tương Quan Tam Tài đă tạo nên năo trạng của người dân Việt, mới có thể giải gỡ được tâm tư khắc khoải của con người tài ba nhưng đau khổ.
Sau đây, sẽ bàn giải làm hai phần:I/ Giải thích tại sao thi hào Nguyễn Du đă chọn Chủ đề “TÀI-MỆNH tương đố”cho “Kim-Vân-Kiều truyện”? Tài là ǵ? Mệnh là ǵ?Tại sao Tài, Mệnh “ghét nhau”nên sinh ra Khổ?; II/ Tiếng kêu cầu với “Ông Trời”, để cứu Khổ, có những ư nghĩa ǵ?
(Xin xem tiếp trong Diễn Đàn Giáo Dân số 24 tháng 10/2003 trang 57)
