Những Tấm Gương Sống Đạo Giữa Đời

Lê Thiên & Lê Tinh Thông (sưu tầm & biên khảo)

NGUYỄN TRƯỜNG TỘ

(1830-1871)

CẦU HỌC,
KHÔNG CẦU VINH,
MÀ CHỈ ĐỂ
PHỤNG SỰ TỔ QUỐC

    NGƯỜI Cộng sản vô thần thường tránh né đề cập đến các nhân vật tôn giáo có nhiều cống hiến cho xã hội, nhất là người Công Giáo,.Hoặc nếu buộc lòng phải nói tới những vị này thì họ luôn luôn tìm cách bóp méo các yếu tố lịch sử liên quan đến các nhân vật ấy. Thế nhưng năm 1988, khi viết Lời Tựa cho quyển " NGUYỄN TRƯỜNG TỘ - CON NGƯỜI VÀ DI THẢO" do Trương Bá Cần biên soạn, nhà chính luận cộng sản Trần Bạch Đằng đã viết: "Cần đánh giá công bằng cống hiến của mọi người Việt Nam, dù theo tín ngưỡng nào, trong những bối cảnh vô cùng phức tạp". Sau đó, họ Trần phát biểu :" Nếu Nguyễn Trường Tộ là một người lương, các "điều trần" của ông vẫn đặc biệt như Nguyễn Lộ Trạch, nhưng Nguyễn Trường Tộ là một tín đồ đạo Thiên Chúa, các "điều trần" của ông càng tôn vinh ông... Với tư cách một tín đồ đạo Thiên Chúa đang bị triều đình ngược đãi, dân chúng nghi kỵ, ông [Nguyễn Trường Tộ] không ngần ngại trình bày, hy vọng nhà vua đảo ngược thế cờ, chuyển nguy thành an, chuyển yếu thành mạnh, chuyển lạc hậu thành tiên tiến cho cả quốc gia..."

    "Tín đồ đạo Thiên Chúa" Nguyễn Trường Tộ là ai có lẽ nhiều người Công giáo Việt Nam thuộc các thế hệ đàn anh đều rõ, nhưng giới trẻ, đặc biệt giới trẻ ở hải ngoại, chắc chưa  biết tới, hay chỉ biết lờ mờ thôi.

    NGUYỄN TRƯỜNG TỘ sinh năm 1830 trong một gia đình Công Giáo làng Bùi Chu (nay thuộc xã Hưng Trung, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An) và mất ngày 22-11-1871 tại Xã Đoài (nay thuộc xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An), thọ 41 tuổi. Tuy mất sớm, Nguyễn Trường Tộ đã để lại hậu thế những kế hoạch cải cách giá trị ngàn đời qua những di thảo của ông mà phần lớn là các bản “điều trần” dâng lên Vua Tự Đức, đề nghị nhà vua canh tân đất nước xã hội về mọi mặt hầu sớm tiến tới dân chủ, độc lập, tự do và phú cường.

    Nguyễn Trường Tộ tinh thông Hán Học, nhưng yêu chuộng lối học thực dụng, bỏ con đường khoa cử để đi theo Đức Giám Mục Ngô Gia Hậu (Gauthier), bôn ba sang các xứ như Hương Cảng, Pháp, Ý, nghiên cứu các môn học có tính cách thực dụng. Trong mọi vấn đề, ưu tiên hàng đầu của ông là sở học.

 
Ý Chí Cầu Học

    Trong một bản điều trần viết hồi tháng Sáu 1864, Nguyễn Trường Tộ nói: "Từ 15 năm nay, tôi đã biết rõ tất phải có mối lo như ngày nay, nên tôi đã ra sức tìm tòi học hỏi trí khôn của mọi người để thêm sự hiểu biết cho mình, chớ không phải chỉ mới một ngày". Năm 1864 là năm họ Nguyễn vừa tròn 34 tuổi. Ông nói "từ 15 năm nay..." có nghĩa là từ khi lên 19 tuổi, Nguyễn Trường Tộ đã ý thức "tìm tòi học hỏi trí khôn của mọi người".
   

    Trong bài Trần Tình, Nguyễn Trường Tộ lại tâm sự: "Về việc học thì không môn nào không để ý tới, cái cao của thiên văn, cái sâu của địa lý, cái phiền toái của nhân sự, cho đến luật lịch, binh quyền, tạp giáo, dị nghệ, các môn cách trí, thuật số, không môn nào tôi không khảo cứu, nhất là, để ý nghiên cứu về sự thế dọc ngang tan hợp trong thiên hạ".

    Trong bản điều trần ngày 9-3-1868 hiến kế lên vua Tự Đức về "Mục Đích của Sứ bộ đi Pháp ", Nguyễn Trường Tộ xác quyết: "Mấy chục năm nay, tôi bôn tẩu trong thiên hạ, thu thập những tình thế biến thiên xưa nay, đem những điều đã đọc trong sách nghiệm ra việc đời. Dù trao đổi với ai một lời nói, một câu chuyện, thâm tâm tôi cũng có ý muốn thu lấy sự hiểu biết của người làm của mình, cho nên không kể là phải uốn nắn để cầu học hỏi, cũng rất khổ tâm lắm ". Phải, Nguyễn Trường Tộ xuất ngoại du học, chẳng những phải vất vả lắm mới học được cái hay của loài người, ông còn phải khổ tâm không ít vì bị vua quan triều đình dị nghị, nghi ngờ do định kiến đối với tư thế Công Giáo của ông. Dầu vậy, ông không hề nản chí.

 
Không Cầu Vinh

 
    Trong bài Trần Tình ngày 13-5-1863, sau khi xác nhận: "Về việc học thì không môn nào không để ý tới ..." như trích dẫn trên, Nguyễn Trường Tộ khẳng định: "Thường những người học được như vậy hay dùng đó làm phương tiện để cầu vinh, để tiến thân , còn tôi thì dùng để đền đáp lại cái mà trời đã cho tôi học được, chứ không mong kiếm chác một đồng tiền nào".

    
    Không cầu vinh tham lợi là cái ý chí sắt đá mà Nguyễn Trường Tộ đã tự xác định và rèn luyện nuôi dưỡng từ tấm bé như ông mô tả ở đầu bài Trần Tình: "Từ bé tôi đã thận trọng trong việc giao du, thích yên tĩnh, đối với tất cả những sự cầu danh, lấn lướt, giành công, tham lợi  tôi đều coi như mây bay nước chảy".

 
Với Tiền Đồ Quốc Gia Dân Tộc

 
    Trở về nước sau khi chu du học hỏi ở nước ngoài, Nguyễn Trường Tộ không ngần ngại đem sở học cùng kinh nghiệm và những điều tai nghe mắt thấy đã thâu thái được, tóm tắt thành những bản điều trần đệ trình lên vua Tự Đức với niềm hy vọng được nhà vua và triều đình lưu tâm đến mà mang ra áp dụng chấn hưng quốc gia về mọi mặt hầu đem lại thịnh vượng cho xứ sở, và nhất là để đối phó với tình thế thập phần khó nhăn nguy hiểm của thời cuộc lúc bấy giờ. Ông dùng lời nói của người xưa làm châm ngôn sống cho mình: "Biết mà không nói là bất nhân, nói mà không nói hết là bất nghĩa".

 
    Trong sự cầu học, cầu tiến, Nguyễn Trường Tộ đã thực hành thông thạo và uyên bác nhiều lãnh vực thực tiễn, như xây dựng nhà cửa, thành quách, sửa chữa máy móc, thăm dò mỏ quặng, thiết kế bản đồ và hướng dẫn thực tập bách nghệ. Đầu năm 1868, Nguyễn Trường Tộ đi Pháp có mang về một số dụng cụ máy móc và sách vở kỹ thuật. Vua Tự Đức tỏ ra vui mừng, hớn hở đón tiếp. Kế hoạch mở trường bách nghệ sắp thực hiện, nhưng do phản ứng chống đối của một số sĩ phu, nhà vua chùn bước, bỏ dở việc mở trường. Các sách vở, dụng cụ máy móc cuối cùng chất đống trong kho cho tới hư hỏng.

    Ngoài một số lớn tài liệu Nguyễn Trường Tộ viết nay đã thất lạc, hiện có đến 58 bản điều trần hoặc các các di thảo khác của ông còn được lưu trữ tại các tàng thư văn khố trong nước hay ngoài nước. Từ công nghiệp, nông nghiệp, thương nghiệp, tới hành chánh, tài chánh, văn hóa, giáo dục, xã hội, quốc phòng, ngoại giao... không đề tài nào ông không trình bày tỉ mỉ, cặn kẽ và có hệ thống.

 
Đề Nghị Cải Cách Giáo Dục

    Các điều trần của Nguyễn Trường Tộ đều hữu ích và có giá trị thiết thực chẳng những cho thời đại ông đang sống mà còn cho mọi thời đại, nhất là đối với thời đại "xã hội chủ nghĩa" trong nước ngày nay. Nhưng đặc biệt với giới trẻ, chúng tôi muốn nhấn mạnh những ý kiến và đề nghị của ông về giáo dục là khía cạnh đáng cho thanh thiếu niên Việt Nam đang sống ở hải ngoại học hỏi hơn cả.

    Trong "Mấy Lời Ngỏ Trước" cho quyển "Nguyễn Trường Tộ" xuất bản năm 1941 tại Huế và tái bản năm 1942 tại Hà Nội, tác giả Từ Ngọc Nguyễn Lân viết: "Một người có kiến thức sâu rộng như tiên sinh, có lòng yêu nước trên hết như tiên sinh, ta có bổn phận phải luôn luôn nhắc nhở đến tên tuổi để treo một gương sáng giữa các anh em thiếu niên ngày nay, và nhất là để trình bày trước mặt các bạn du học sinh tấm hoài bão thiết tha của nhà Tây học sớm nhất của đất nước".

    Ngoài bản điều trần ngày 1-9-1866 trình bày "Về Việc Học Thực Dụng ", trong điều trần "Tám Việc Cần Làm Gấp - Tế Cấp Bát Điều", ở điều thứ tư, Nguyễn Trường Tộ lại mạnh mẽ "Xin Sửa Đổi Học Thuật, Chú Trọng Thực Dụng". Kế đó, ông còn viết hai điều trần cổ võ việc cho học sinh đi du học nước ngoài: Điều trần ngày 13-3-1868 "Về Việc Gởi Người Sang Pháp Học" và điều trần ngày 14-4-1871 "Về Việc Gởi Học Sinh Sang Singapore Học Sinh Ngữ".

    Nhà bác học Nguyễn Trường Tộ luôn đặt nặng vai trò giáo dục khoa học kỹ thuật , nên cả trong các điều trần bàn về các lãnh vực khác, tiên sinh ít khi quên nhắc tới việc học các môn kỹ thuật là những môn hoàn toàn xa lạ đối với người Việt lúc bấy giờ. Chẳng hạn, trong "Kế Hoạch Làm Cho Dân Giàu Nước Mạnh" (1864), ông viết: "Nói tổng quát thì phương pháp đúc súng đạn và chế hột nổ cần nhất ở cơ học, và có cả quang học giúp vào. Còn phép đúc kim loại và khai thác mỏ than thì cần nhất về cơ học và hóa học giúp vào. Về phép lái tàu thì cốt ở quang học và có trắc lượng học, toán học giúp vào". Ông giảng giải rành mạch từng môn học mà ông đã nêu lên để cho ai nấy thấy được giá trị và sự cần thiết của các môn học mới mẻ ấy. Theo ông, nhà nước phải chấp nhận bỏ ra chi phí cho việc học tập và mua sắm khí cụ.  "Khi mua sắm được khí cụ rồi sẽ cùng thực hành với việc học tập lý thuyết. Như thế thì sự sử dụng máy móc lẽ nào lại không thành công, tài khéo lẽ nào lại không tiến lên được!" Ông tin như thế và quả quyết thế.

    Một đề nghị khác của Nguyễn Trường Tộ cũng hết sức"cấp tiến" đối với thời của ông là đem vào chương trình học và thi cử các môn nông nghiệp, thiên văn, địa lý, bách khoa, luật học.

    Nguyễn Trường Tộ còn đề nghị phổ biến rộng rãi các đề tài về hải lợi, sơn lợi, địa lợi, thủy lợi, cách thức chế biến dược phẩm, chế biến thực phẩm thơm ngon, có thể giữ lâu, hợp vệ sinh, các cách thức sản xuất hàng tiêu dùng, tổ chức xuất nhập cảng, xây cất nhà ở cùng cơ sở xã hội, để cho mọi người dân có thể đóng góp kinh nghiệm, sáng kiến mà làm tốt hơn.

Việc Nước là Trọng

    Những bức thư tâm sự Nguyễn Trường Tộ gửi cho quan đại thần Trần Tiễn Thành cho ta thấy cái tâm của họ Nguyễn là không màng công danh, mà chỉ mong làm được việc gì để giúp nước. Ông thường nói, phải coi việc nước như việc nhà, song riêng bản thân ông thì lúc nào cũng coi việc nước trọng hơn việc nhà.

    Trong điều trần "Vua Là Quý, Quan Là Trọng", Nguyễn Trường Tộ xác định ý chí vì nước không vì danh lợi của ông như sau: "Tôi sở dĩ khinh bỏ danh lợi cốt để triều đình tin nghe, vì thâm ý của tôi là đi sang các nước xin nắm tình hình, không những nôn nóng để chứng tỏ mình là người không có hại, có thể làm được những việc chính nghĩa cho vua, mà còn để trở thành kẻ mưu trí gấp lo chống đỡ hoạn nạn cho nước nhà nữa ".

Lý Do Thất Bại

    Nguyễn Trường Tộ vừa có kiến thức uyên bác, nhìn xa thấy rộng, vừa có tâm huyết và tinh thần dân tộc. Những đề nghị cải cách của ông không có gì cao xa, trái lại rất thực tế và dễ áp dụng theo từng bước thời gian, cực kỳ hữu ích cho dân tộc và đất nước. Tiếc thay, nhiệt tình và tài năng của ông đã không được đáp ứng.

Vì sao?

    Thứ nhất là do trình độ kiến thức của chính vua Tự Đức cùng đông đảo các quan trong triều quá giới hạn, song lại có đầu óc thủ cựu, nếu không nói là cao ngạo. Thứ hai là do thái độ nghi kỵ của vua quan thời bấy giờ. Nguyễn Trường Tộ là người Công Giáo, được Giám Mục người Pháp là Gauthier (Ngô Gia Hậu) đưa đi xuất du, vì thế ông bị nghi ngờ tư thông với Pháp.

    Tuy bị ngờ vực vì là người có Công Giáo, ngày 29-3-1863, Nguyễn Trường Tộ vẫn can đảm dâng lên vua Tự Đức bản điều trần "Giáo môn luận" bàn về tự do tôn giáo trong đó có đoạn ông khẳng khái nhận xét: "Giáo dân [Công giáo] và những người trong tam giáo (Phật giáo, Lão giáo, Khổng giáo ) tuy tín ngưỡng khác nhau, nhưng vẫn ân ái tiếp đón nhau, lễ nghĩa đối đãi nhau, năng lui tới với nhau không có gì hiềm nghi, đều là con dân của nước nhà mà thôi. Từ khi ban hành lệnh nghiêm cấm thì mới sinh ra ghen ghét kỳ thị nhau, do ghen ghét kỳ thị nhau mới sinh ra tội lệ... Nước trong, có quấy lên mới bị đục, nếu ngừng thì chốc lát sẽ trong trở lại".

    Mối ngờ vực của triều đình đối với người Công giáo sau đó đã lắng dịu phần nào với việc vua Tự Đức đề cử Nguyễn Trường Tộ cùng Đức Giám Mục Ngô Gia Hậu (Gauthier) đi Pháp thuê thầy, mua dụng cụ máy móc và sách vở, dự tính mở trường bách nghệ tại Huế. Tuy nhiên, sĩ phu nước ta thời bấy giờ toàn là những nhà nho chỉ biết nho học với những gì thuộc về Trung Hoa , chứ không biết gì về thế giới bên ngoài, lại càng không có chút ý niệm nào về khoa học kỹ thuật, từ đó sinh lòng nghi kỵ đối với mọi ý kiến, mọi đề nghị của Nguyễn Trường Tộ. Vả lại, mối hiềm khích đối với người Công Giáo vẫn còn sôi sục trong lòng một số sĩ phu. Do vậy, tuy về mặt chính thức, nhà vua nghĩ tới việc dùng Nguyễn Trường Tộ, dự định mở trường, song vì bị áp lực chống đối của số sĩ phu sợ ảnh hưởng của Tây Phương, ảnh hưởng của Công Giáo, Tự Đức nhu nhược không dám quyết định, chẳng những bỏ qua các chương trình đã hoạch định, mà còn làm ngơ trước các đề nghị khác của Nguyễn Trường Tộ.

    Mặt khác, lòng ganh tị của những người quyền thế tìm cách trù dập những ai trội hơn mình cũng là một cản trở lớn, như chính Nguyễn Trường Tộ đã tâm sự với quan đại thần Trần Tiễn Thành: "Thời thế còn có điều trở ngại, do người đời còn ghét kẻ có tài mà chặn tay lại".

 
Nhân Tài Sớm Mai Một

    Thực ra, có một thời vua Tự Đức có ý muốn dùng Nguyễn Trường Tộ. Bằng chứng là trên một bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, nhà vua có viết mấy lời châu phê: "Nguyễn Trường Tộ có thể dùng được. Hay là cho quan chức để lấy lòng và dùng sau". Nhưng hai quan cận thần Trần Tiễn Thành và Phạm Phú Thứ cho biết ông Tộ lấy lẽ đau yếu mà không nhận .

    Nguyễn Trường Tộ chẳng những viết điều trần, ông còn thực hiện nhiều dự án kỹ thuật đáng kể, như từ năm 1862 đến năm 1864, ông đích thân thiết kế họa đồ và điều hành xây cất cơ sở Dòng Thánh Phaolô ở Sài Gòn. Đây là một công trình kiến trúc vĩ đại đến cả người Pháp thời bấy giờ cũng ca ngợi, cho đó là công trình của một kiến trúc sư thiên tài. Di sản quý báu ấy nay vẫn còn tồn tại ở địa chỉ số 4 Cường Để (nay là số 4 Tôn Đức Thắng).  

    Tại quê hương Nghệ An, Nguyễn Trường Tộ thực hiện công cuộc khai thông con đường thủy từ Sông Cấm cho tới sông Vinh, làm thành Kênh Sắt (1866), một công trình thủy lợi đầy khó khăn nhưng đã thành công mỹ mãn, nay gọi là Kênh Gai hay Kênh Nguyễn Trường Tộ

    Nguyễn Trường Tộ còn đứng ra giúp việc xây cất cơ sở Nhà Chung Xã Đoài nơi quê nhà ông, thuộc giáo phận Vinh, trong những năm cuối đời (1868-1871), mặc dầu lúc đó ông đang bệnh.

    Đầu năm 1871, Triều đình Huế vời Nguyễn Trường Tộ vào Kinh để bàn về việc quốc sự. Ông phụng mạng lên đường. Nhưng đang khi ở Huế thì bệnh tình ông tái phát. Ông lại được đưa về quê và từ trần ở đó vào ngày 22-11-1871, thọ 41 tuổi.

    Có người cho rằng ông Nguyễn Trường Tộ chết vì thất chí. Sự thực không phải vậy. Bởi vì theo Châu Thương, giáo sư Sử Học trường Đại Học Tổng Hợp Hà Nội, " Ông [Nguyễn Trường Tộ] đã kiên trì đề đạt những kiến nghị cải cách đó trong hơn mười năm ròng rã, đến mức độ khi bị bệnh phải nằm ngửa để viết tiếp các bản kiến nghị, ông vẫn không chán, không chùn".

Thế Hệ Hậu Sinh Nhìn Nguyễn Trường Tộ

    Nhà Cách mạng Phan Bội Châu nhìn nhận Nguyễn Trường Tộ "chính là người đã gióng cái mầm khai hóa trước tiên ở nước ta" (Phan Bội Châu - Việt nam quốc sử khảo ).

    Năm 1926, học giả Lê Thước có viết trên Nam Phong Tạp Chí số 102 một bài dưới nhan đề "Nguyễn Trường Tộ tiên sinh tiểu sử" trong đó có đoạn này: "Than ôi! Tiên sinh là một nhà văn học, một nhà chính trị và cũng là một nhà tân học của nước ta thời cũ. Tư tưởng của người, học thức của người vượt quá xa người đương thời mấy vạn lần. Trong khi người cả nước say sưa lối học khoa cử, chỉ độc một mình tiên sinh xin bãi bỏ. Trong khi người cả nước như ngây như dại, đóng cửa tự hào, độc một mình tiên sinh lớn tiếng kêu gào, vạch trần tình hình thế giới ".

    Cao Xuân Huy, giáo sư lịch sử tư tưởng Triết Học Đông Phương tại Hà Nội, năm 1960, trong tài liệu "Hệ Thống Tư Tưởng Triết Học của Nguyễn Trường Tộ "[1], đã đưa ra nhận xét: "Trong khi chung quanh người ta nhìn hiện thực mới bằng những cái khung cũ kỹ, do đó nhìn sai, nhìn lệch, thì chỉ có Nguyễn Trường Tộ có đủ nhãn lực để nhìn đúng hiện thực ấy".

    Phạm Đình Tân và Phạm Đình Khiêm , những nhà báo nổi danh tại Sài Gòn vào các thập niên 60, 70, đã không ngừng sưu khảo và phổ biến trên Tuần san Văn Đàn của Tinh Việt Văn Đoàn nhiều tài liệu về Nguyễn Trường Tộ, tôn vinh ông là "Người yêu nước sáng suốt", là "một sinh lực sáng tạo tuyệt vời", là "kiến trúc sư tiên khởi của ngành kiến trúc mới Việt Nam..." Hai ông cùng một nhóm thân hữu đã lập ra "Hội Phát Triển Tinh Thần Nguyễn Trường Tộ" và "Giải Thưởng Nguyễn Trường Tộ" để tưởng thưởng cá nhân, đoàn thể, tổ chức, tác phẩm... "đóng góp vào công cuộc phát triển quốc gia Việt Nam mà tiên sinh đã tiêu biểu phong phú". Và còn nhiều tổ chức khuyến học khác cả trong nước lẫn hải ngoại mang tên Nguyễn Trường Tộ kể không hết.

    Chương Thâu nhận định: "Nguyễn Trường Tộ đã đề cập đến hầu hết mọi vấn đề xã hội, kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao... như là một hệ thống các vấn đề cần phải cải cách đổi mới ở xã hội đương thời. Đặc biệt về đường lối xây dựng phát triển kinh tế, làm cho dân giàu nước mạnh, đối với Nguyễn Trường Tộ, luôn luôn được coi là một vấn đề cốt tử nhất... thái độ và tấm lòng thành của ông là vô cùng chân thành và cảm động" (Lời Bạt cuốn Nguyễn Trường Tộ - Con Người Và Di Thảo của Trương Bá Cần. 1988 )[1]. Những ai biết ít nhiều về con người Nguyễn Trường Tộ có lẽ sẽ cùng một lòng ngậm ngùi xót thương ông: “Học thức như thế, hoài bão như thế, mà chẳng thi thố được một điều gì để rồi cuối cùng mang bệnh mà chết. Thương thay! Nhưng may mắn thay cho dân tộc và tuổi trẻ Việt Nam! Ý chí, tâm huyết, tư tưởng và tinh thần Nguyễn Trường Tộ vẫn trường tồn, sáng ngời trong lòng người lẫn trên nền trời Việt Nam".

Trở lại Trang Nhà: