Trước Sự Ra Đi Của Đức Hồng Y 

PHANXICÔ XAVIÊ  NGUYỄN VĂN THUẬN

Từ Những Cảm Nghĩ  Đến Tin Tưởng Và Cậy Trông

Lm Phaolô Trần Xuân Tâm

Đức Hồng Y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận đã ly trần! Tôi sớm biết được tin đó nhờ điện thư từ một trong những cựu học trò thân tín của ngài trong Tiểu chủng viện Hoan Thiện Huế  mà tôi nhận được vào sáng thứ Hai ngày 16 tháng 9.

Cảm nhận của tôi lúc đó thế nào? Tôi không cảm thấy bất ngờ cho lắm: hơn nửa năm trước đó từ một vài nguồn tin đáng tin cậy, tôi đã biết căn bệnh của ngài không những nan y mà đã phát triển vào giai đoạn bất trị. Nhưng có lẽ ngài đã ra đi hơi sớm một chút: theo dõi tin tức vài ba tuần trước đó, tôi vẫn cứ tưởng là ngài có thể sống thêm được vài ba tháng hay nửa năm không chừng. Chưa kể biết đâu nếu Chúa muốn Người sẽ làm phép lạ cứu sống tôi tớ Người. Tôi có thương tiếc ĐHY trước sự ly trần của ngài không? Không, nhưng chỉ một chút buồn thoáng qua. Ai đọc xin đừng hiểu lầm, tôi chỉ nói thật những cảm nhận lúc đó của mình thôi. Đối với tình cảm thương tiếc đau buồn của hầu hết anh chị em Công Giáo Việt Nam của tôi trước sự ra đi của ngài tôi hoàn toàn tôn trọng và thông cảm. Còn về mối liên hệ theo đức Tin thì cả hơn một tháng trước khi ngài mất hầu như không ngày nào mà tôi không nhớ cầu nguyện cho sức khoẻ của ngài mỗi khi dâng thánh lễ. Rồi sau khi ngài qua đời, tôi lại cầu nguyện cho sự an nghỉ trong Chúa của ngài liên tục trong suốt mấy tuần.

***

1. TỪ NHỮNG CẢM NGHĨ

Những cảm nhận tức thời ở trên đương nhiên bị chi phối bởi những cảm nghĩ mà tôi vốn có về ĐHY Phanxicô Nguyễn Văn Thuận từ nhiều năm nay. Trước sự ra đi của ngài theo lẽ thường tình tôi không thể không hồi tưởng những gì ngài đã làm lúc còn tại thế, dầu dĩ nhiên ở dưới những khía cạnh mà tôi đặc biệt quan tâm.

Một sự kiện không ai có thể phủ nhận đó là không có Giám mục nào được nhiều người Công Giáo Việt Nam ngưỡng mộ và quý mến cho bằng ĐHY Thuận, ít nữa từ lúc ngài bị nhà nước Cộng sản bắt giam vào năm 1975 cho đến khi ly trần. Rất nhiều anh chị em CG của tôi sùng mộ ngài vì xem ngài đạo đức thánh thiện gần như một vị thánh, nhưng hơn hết vì xem ngài như là người đã đem đến nhiều đóng góp lớn lao nhất cho Giáo Hội Công Giáo VN đặc biệt nhờ vào những chứng từ trong tù của ngài. Thế nhưng tôi không có được tâm tình tương tự như thế đối với ngài. Lý do là vì cảm nghĩ của tôi về ĐHY không hoàn toàn giống như phần lớn anh chị em CG của tôi, nhất là khi nhìn từ những khía cạnh mà tôi đặc biệt quan tâm.

Đạo đức của một vị thánh

Lúc còn là cậu học sinh trung học rồi sau đó là sinh viên đại học ở bên nhà tôi cũng đã từng ngưỡng mộ và quý mến ĐHY không thua gì phần lớn anh chị em CG của tôi. Cuốn "Đường Hy Vọng" của ngài in kiểu ronéo ở VN mà tôi may mắn có được đã một thời là cuốn sách huấn đức tôi rất thích và thường xuyên đọc. Tuy nhiên sau đó khi qua Mỹ năm 1990, đi tu, thành chủng sinh, rồi trong suốt bốn năm học thần học ở Rôma (1995-1999) với nhiều lần gặp ngài trong những cuộc nhóm họp của các linh mục, tu sĩ, và chủng sinh VN , tôi lại không còn giữ được tâm tình sùng mộ như trước. Về sau này tôi mới khám phá ra rằng không phải chỉ một mình tôi mà trong giới linh mục VN không phải ai cũng sùng mộ ngài dù lý do hay động lực có thể khác với tôi. Xem ra tỷ lệ phần trăm những ai sùng mộ ĐHY Thuận cao hơn nhiều ở nơi giới giáo dân. Dĩ nhiên tôi vẫn kính trọng ngài như một vị Giám mục đạo đức, có đời sống nội tâm thâm sâu và đức Tin mạnh mẽ, nhất là được tôi luyện qua những năm tháng dài bị giam cầm hay quản thúc. Tôi cũng vẫn thán phục ngài như một vị giám mục có khả năng tổ chức, lãnh đạo, và có tài thu phục nhân tâm. Nhưng cảm nhận của tôi đối với đời sống đạo đức của ngài chỉ có thế thôi mà không nhiều hơn được. Tại sao như vậy?

Có lẽ vì mình càng lớn tuổi thì tự nhiên càng có óc phê bình và hoài nghi đối với những ai mà mình lúc còn nhỏ dễ cho là gương mẫu. Tôi hoài nghi như thế chẳng qua cũng vì nhận thấy rằng cái tôi ích kỷ của mỗi người chúng ta ăn rễ sâu trong lòng chúng ta nhiều hơn là chúng ta nghĩ và không phải bao giờ cũng dễ nhận ra nó. Nhiều lúc nó xem ra cũng cao cả và đáng yêu lắm. Chỉ có một mình Thiên Chúa mới thấy rõ mọi căn rễ của sự ích kỷ trong chúng ta, cái khuynh hướng thần tượng hóa chính mình. (Cám dỗ mà Adong và Evà vấp phạm chính là cám dỗ muôn đời của con người). Cũng  chỉ một mình Thiên Chúa mới có đầy lòng kiên nhẫn, tha thứ, và thương xót để thanh luyện chúng ta đến mức hoàn toàn, thường là phải kéo dài qua bên kia nấm mồ, trong lửa luyện ngục. Chính vì ngoại trừ Thiên Chúa không ai thấy rõ được mọi chiều sâu ẩn kín trong lòng người, nên cho dù ngay cả sau khi điều tra nghiên cứu cẩn thận và đầy đủ, thấy được sự thánh thiện và đức hạnh của một cá nhân về mặt khách quan, Giáo Hội cũng chỉ dám công bố người ấy là tôi tớ Chúa, đấng đáng kính, nhưng vẫn không dám bảo đảm cách tuyệt đối, bất khả ngộ. Giáo Hội còn phải đợi xem con dấu xác nhận của Thiên Chúa, nghĩa là phép lạ từ trời cao ban xuống và là do sự chuyển cầu của vị tôi tớ đáng kính đó, thì mới dám tuyên phong người ấy là thánh. Và xem ra để chắc ăn hơn, Giáo Hội đòi hỏi phép lạ tới hai vòng. Vượt qua được vòng đầu chỉ mới được công nhận là chân phúc hay á thánh thôi, chỉ được tôn kính trong mức độ địa phương hạn hẹp thôi, phải thêm một hai phép lạ nữa thì mới vượt qua được vòng hai để được công nhận là hiển thánh, được phép tôn kính khắp thế giới Công Giáo.

Thành ra tôi rất dè dặt khi thấy người ta phong thánh cho ai đó trước cả Giáo Hội, thậm chí ngay cả khi đương sự vẫn còn sống. Dĩ nhiên tôi vẫn chấp nhận một vài luật trừ, ví dụ tôi không hề có một chút nghi ngờ rằng mẹ Teresa thành Calcutta quả thật là một vị thánh. Ai đọc có thể cho rằng luật trừ kiểu đó thì cần gì phải nói, vậy có phải là tôi quá khắt khe chăng? Cũng có lẽ vậy, nhưng không phải đối với bất kỳ ai. Tôi dễ dàng tin một tín hữu CG là một vị thánh nếu đó là một con người bình thường, đời sống tuy thánh thiện, nhưng âm thầm, không một chút tiếng tăm, hơn là nếu đó là một nhân vật đã quá nổi tiếng ngay từ khi còn sống. Nói ví dụ, đối với một quả phụ Công Giáo quê mùa thất học gốc Nam Định, hết làm u già phần lớn cuộc đời cho các cậu dì và mẹ tôi, thì sau đó cuối đời đến lượt làm bà ngoại nuôi của bọn nhỏ chị em tụi tôi (bà đã ly trần mười mấy hai chục năm rồi), thì nay thành một linh mục rồi càng hồi tưởng lại những năm tháng lúc bà còn sống với chị em tụi tôi thì tôi càng khám phá ra là chúng tôi đã được diễm phúc sống dưới sự chăm sóc của một vị thánh âm thầm vô danh, thế mà lúc đó chẳng đứa nào để ý hay trân trọng.

Cái óc phê bình hoài nghi của tôi tựu trung cũng chỉ xuất phát từ sự dè dặt nói chung thôi, chứ không phải vì những tiếp xúc hay quen biết gần gũi gì với ĐHY cả. Nhiều lần gặp mặt ngài ở Rôma như đã nói trên, nhưng không phải vì thân phận là một chủng sinh vô danh tiểu tốt vào lúc đó cho bằng vì cá tinh của mình mà tôi luôn giữ thái độ "kính nhi viễn chi" đối với ngài. Suốt bốn năm ở Rôma tôi chưa một lần nói chuyện riêng với ngài cũng như chưa một lần đến thăm ngài tại tư gia, đi một mình hay với ai khác, dầu biết rằng tinh ngài cũng bình dân, nếu có thời giờ vẫn sẵn sàng tiếp xúc mọi giới, và nếu cha, thầy, nữ tu nào, dù không phải là con cái thiêng liêng của ngài, nhưng nếu cần giúp đỡ thì bao giờ ngài cũng rộng lượng, thậm chí giúp đến nơi đến chốn. Chẳng biết thái độ của tôi có phải là tự ái cá nhân không? Nhưng dù sao tôi vốn vẫn khẳng định là Thiên Chúa không thiên vị ai cả, không phải trọng trách hay chức vụ làm cho người này đáng được Người đối xử cách đặc biệt hơn là kẻ khác. Thánh Phaolô đã từng nói thế về những vị Tông đồ đứng đầu trong cộng đoàn Kitô hữu  ở Giêrusalem, bao gồm luôn cả thánh Phêrô (cf. Thư gửi các tín hữu Galata 2, 6).  

Ngôn sứ hay chứng nhân cho phẩm giá con người và công lý xã hội ở Việt Nam

Nhưng khi nhìn vào những việc làm của ĐHY Thuận, những khía cạnh mà tôi đặc biệt quan tâm đó là chúng có mang những tính cách ngôn sứ hay chứng nhân cho phẩm giá con người và công lý xã hội ở Việt Nam hay không. Thành thật mà nói, những hành động của ĐHY đã không hoàn toàn phù hợp với cái nhìn, quan niệm mà tôi vốn có từ mười mấy năm nay về sứ mạng ngôn sứ hay vai trò chứng nhân của một Giám mục đã từng sống hay còn đang sống dưới chế độ cộng sản độc tài toàn trị nên có đối với phẩm giá con người và công lý xã hội. Từ khi ra ngoại quốc, không biết bao nhiêu lần ngài nói đến những ngày tháng ngài ở tù nhà nước CS, nói về sự tha thứ mà ngài học được đối với những kẻ bắt giam và hành hạ ngài. Nhưng nếu tôi không lầm, chưa bao giờ ngài lên tiếng chống lại những hành vi chà đạp của nhà nước CSVN đối với tự do tôn giáo và những phẩm giá khác của con người cũng như những tương quan công lý và đạo đức trong xã hội. Lại càng không thấy ngài lên án cái thể chế độc tài toàn trị cộng sản Việt Nam như là cái gốc rễ xã hội và chính trị của những hành vi phi nhân và bất công đó. Nhưng để tránh kiểu suy nghĩ võ đoán tôi không thể không xét đến một vài lý do sau mà một số anh chị em CGVN của tôi thường trưng dẫn để giải thích hay biện hộ cho sự im lặng của ngài.

Bị cản trở do phận vụ Tòa Thánh?

Không bao lâu sau khi ngài được Tòa Thánh đặt làm Phó chủ tịch Hội đồng Giáo hoàng về Công Lý và Hòa Bình và bắt đầu đi công cán ở quốc gia này quốc gia nọ, một linh mục Việt Nam dạy tại một Đại học Giáo hoàng ở Rôma có thắc mắc tại sao không thấy đức Tổng Thuận (bấy giờ chưa làm HY) lên tiếng về những vi phạm nhân quyền và những bất công xã hội ở VN. Vị linh mục thư ký và thân cận của ngài từ khi ngài qua Rôma cho biết khi đi công cán đây đó ngài không có quyền nói những gì mà Văn phòng Ngoại giao của Tòa Thánh đã không phê chuẩn hay chấp nhận trước.

 Tôi không biết lời giải thích như thế có căn cứ tới đâu, nhưng cho dù đúng thì tự nó vẫn không thể giải thích được sự im lặng của ngài nếu như ngài thực bụng muốn lên tiếng. Thật thế, dù là Phó chủ tịch và sau này thành Chủ tịch của Hội Đồng, thì không phải vì thế mà ngài mất đi tư cách cá nhân riêng của ngài. Nếu sợ ảnh hưởng đến những đường lối mà Văn phòng Ngoại giao chủ trương thì ngài vẫn có thể lên tiếng với tư cách lương tâm cá nhân ngài và đính chính trước khi lên tiếng là mình chỉ nói theo tư cách ấy mà thôi, chứ không nói như là một viên chức hay đại diện gì của Tòa Thánh cả. Tôi chắc chắn là lên tiếng như thế Văn phòng Ngoại giao của Tòa Thánh chẳng những không thể cấm mà còn hoàn toàn tôn trọng. Trên thế giới này chỉ ngoại trừ cơ chế độc tài toàn trị của đảng cộng sản chứ không có nhà nước nào lại đi cấm đoán và trừng trị công dân của nó nếu họ nói bất kỳ điều gì không phù hợp với nó cho dù là nhân danh lương tâm cá nhân của họ. Phương chi ở đây lại là cơ cấu tổ chức của Quốc gia Vatican. Dù với tính cách phức tạp đến đâu về mặt chính trị và ngoại giao, thì quốc gia Vatican vẫn không có lý do hiện hữu và hoạt động nào khác hơn là lý do thần học: để và chỉ để phục vụ cho sứ mạng phổ quát của vị Giám mục Rôma, đấng kế vị thánh Phêrô, một sứ mạng không phải chỉ mang tính cách tư tế và cai quản mà còn ngôn sứ nữa, nghĩa là lên tiếng cho những sự thật của Kitô giáo về Thiên Chúa và về con người.

Ngược lại với đường lối "đối thoại"?

Một giải thích xem ra khá hơn đó là ý kiến cho rằng ĐHY không lên tiếng chống lại những hành vi phi nhân và bất công của nhà nước CSVN là vì ngài chủ trương đường lối "đối thoại" với nó.

Cho dù ý kiến này có giải thích được sự im lặng của ngài thì về mặt khách quan nó không thể biện minh cho thái độ đó được. Nếu như vì đường lối "đối thoại" và những ích lợi khả dĩ của nó, cho dù về mặt mục vụ, mà một vị Giám mục không lên tiếng chống lại những hành vi phi nhân và bất công của nhà nước CSVN, thì khách quan mà nói ngài đã không chu toàn sứ mạng ngôn sứ của mình.  Xin miễn giải thích tại sao tôi khẳng định như thế.

Nhưng đâu có phải lên tiếng chống lại và ngồi xuống nói chuyện với nhau là hai hành động nhất thiết loại trừ nhau như thể để có cái này thì không thể có cái kia và ngược lại. Không cần hiểu hai việc làm này theo ý nghĩa Kitô giáo, hãy xét ý nghĩa nhân bản tích cực của chúng: một bên là vì điều tốt, vì lẽ phải mà lên tiếng chống lại điều xấu, sự sai trái thấy ở nơi nhau chứ không phải để lên án loại trừ phẩm giá của nhau. Còn bên kia là ngồi xuống ôn hòa nói chuyện với nhau để giúp nhau nhận ra lẽ phải, từ bỏ sự sai trái, làm điều tốt, tránh điều xấu. Hay ít nữa cho dù sau đó không có được sự đồng ý hay đồng thuận với nhau như vậy, thì nói chuyện với nhau vẫn có thể giúp hiểu nhau hơn và giúp tiếp tục tôn trọng phẩm giá của nhau trong lúc vẫn tiếp tục phản đối những gì xấu xa, sai trái thấy ở nơi nhau. Hiểu như thế thì việc lên tiếng chống lại và việc ngồi xuống nói chuyện hay đối thoại với nhau tự chúng có thể bổ túc cho nhau, hay ít nữa không thể loại trừ nhau mà cùng tồn tại song song với nhau, nếu không cùng lúc, thì ít cũng có thể kế tiếp nhau.

Ngay cả khi hai hành động này không được hiểu theo nghĩa nhân bản nói trên mà theo nghĩa chính trị và ngoại giao, thì những ai chuyên môn trong những lĩnh vực này cũng có thể làm chứng là chúng không nhất thiết phải loại trừ nhau, trái lại có thể thực hiện song song hay kế tiếp nhau để mà hỗ trợ cho nhau. Nhưng không thể không lưu ý sự kiện này đó là "nói chuyện, đối thoại với nhau" và "lên tiếng phản đối nhau"  không còn giống như ý nghĩa nhân bản của chúng mà thực sự thay đổi tính chất ở trong bối cảnh chính trị và ngoại giao. Trong bối cảnh ấy  thì "đối thoại" thực chất chỉ là thương thuyết, điều đình, đổi chác, thỏa hiệp, nhượng bộ, vv… Rồi cả "nói chuyện, đối thoại với nhau" lẫn "lên tiếng phản đối nhau" đều không nhằm sự thật, điều tốt, cho bằng những ích lợi thực tiễn, không dựa trên sự tôn trọng phẩm giá ngang hàng của nhau cho bằng sự đánh giá hơn thua về thế mạnh yếu, về lực lượng của nhau. 

Không cần phải phân tích cũng đủ thấy "đối thoại" giữa Vatican và nhà nước CSVN trong căn bản không ra ngoài những giới hạn chính trị và ngoại giao vừa nói trên. Vậy xin đừng để mỹ từ "đối thoại" đánh lừa mà lẫn lộn những gì mà Hiến chế Vui Mừng và Hy Vọng của Công đồng Vatican II nói về đối thoại theo những nguyên tắc thần học và nhân bản với những thương thuyết, điều đình, vv … từ nhiều năm nay giữa Vatican và nhà nước VN hiện nay. Đường lối hiện nay của Văn phòng Ngoại giao của Tòa Thánh đối với VN là "đối thoại" mà vẫn không phải là đối thoại. Cũng không phải khó khăn lắm để thấy trong "đối thoại" như thế hiện nay Vatican hay là nhà nước VN ai phải hạ mình nhiều hơn, ai phải nhượng bộ nhiều hơn, phía nào tỏ ra cần phía kia hơn. Hãy so sánh như sau. Vatican lên tiếng phản đối một số chính sách của chính quyền Mỹ dưới thời tổng thống Bill Clinton về vấn đề phá thai và thí nghiệm phôi sinh người. Nhưng so với những luật lệ và chính sách của nhà nước CSVN, những luật lệ ủng hộ phá thai hay thí nghiệm phôi sinh người của chính quyền Mỹ vẫn không tàn ác bằng một góc nhỏ. Nhưng Vatican không bao giờ lên tiếng phản đối nhà nước CSVN về chuyện này, lại càng không lên tiếng chống lại việc nó chà đạp phẩm giá con người nói chung, mà trong đó phá thai chỉ là một khía cạnh. Lý do không khó thấy: chính quyền Mỹ kính trọng Vatican, chứ nhà nước CSVN thì không. Vatican cần có quan hệ với nó, chứ nó thực chất không cần quan hệ với Vatican. Và nhất là chính quyền Mỹ không những trước sau vẫn tôn trọng tự do tôn giáo thực sự của Giáo Hội Công Giáo Mỹ mà còn kiêng nể ảnh hưởng lớn lao của Giáo Hội trên đời sống giáo dục, xã hội, và chính trị của nước Mỹ. Còn nhà nước CSVN thì chẳng những không muốn cho Giáo Hội Công Giáo VN có ảnh hưởng gì đối với nhân dân và đất nước mà còn thực sự đang đàn áp chính tự do tôn giáo của Giáo Hội.

Nhưng dầu sao đối với Vatican thì nhà nước CS còn xem là có tư cách, có khả năng điều đình và thỏa hiệp đối với nó, dù ở vào thế yếu. Chứ còn đối với Hội Đồng Giám Mục VN thì nhà nước vẫn đối xử như là một tổ chức chỉ có quyền xin phép, rồi chờ đợi nó cho phép hay không. Thậm chí việc phàn nàn về chính sách tôn giáo của nó cũng bị nó ngăn chận không cho xảy ra. Cái khả năng, cái tư cách mặc cả điều đình của Giáo Hội CGVN qua HĐGM từ năm 1975 đến nay chưa bao giờ có trong mắt nhà nước CS. Như vậy trừ khi hàng Giám mục VN công khai lên tiếng phản đối việc nhà nước CS đàn áp tự do tôn giáo của Giáo Hội, nghĩa là khẳng định công khai và dứt khoát trước mặt nó cái thế độc lập và tự trị cần phải có của Giáo Hội, thì hàng Giám mục khó mà tạo ra được một thế mạnh nào có thể làm cho cái nhà nước ấy phải chấp nhận cái thực quyền "đối thoại" của Giáo Hội, dù ở đây chỉ hạn chế vào ý nghĩa chính trị ngoại giao đang nói, tức là khả năng điều đình, mặc cả, và thỏa hiệp. Còn để có đối thoại theo nghĩa nhân bản và Kitô giáo của Công đồng Vatican II thì không cần phải giải thích ai cũng thấy là điều kiện cần trước hết là thể chế độc tài toàn trị phải chấm dứt. 

Ngược lại với đức yêu thương tha thứ của Kitô giáo?

Cuối cùng là ý kiến cho rằng ĐHY Thuận không lên án những xúc phạm chà đạp của nhà nước CSVN đối với nhân phẩm và công lý xã hội chính là vì ngài chủ trương yêu thương và tha thứ đối với kẻ thù như Tin Mừng đã dạy.

Thoạt nghe có vẻ thuyết phục nhưng thực ra cũng giống như ý kiến đầu tiên, ý kiến trên tự nó không thể giải thích được sự im lặng của ĐHY nếu giả như ngài thực bụng muốn lên tiếng phản đối. Thật vậy nếu như ngài thực sự muốn thì theo lương tâm và xác tín Kitô giáo ngài sẽ dễ dàng nhận thấy việc lên tiếng phản đối chẳng những không nhất thiết đối nghịch với việc yêu thương tha thứ của Tin Mừng mà thậm chí nhiều lúc còn bị nó đòi hỏi phải có. Thành ra ý kiến trên khách quan không thể biện minh cho sự im lặng của ĐHY.

Xin miễn lý giải dông dài ở đây vì người Công Giáo nào đọc cũng dễ dàng tìm ra vô số ví dụ trong Tin Mừng, trong các sách khác của Thánh Kinh, trong truyền thống luân lý của Giáo Hội, trong đời sống của các thánh, có thể giải thích và bảo vệ khẳng định nói trên của tôi. Ở đây tôi chỉ xin lưu ý hay đúng hơn nhắc lại sự phân biệt sau. Lên án những hành động xúc phạm chà đạp phẩm giá con người và công lý xã hội là một chuyện; yêu thương tha thứ đối với những kẻ làm những hành động ấy lại là một chuyện khác. Lên án và đòi hỏi phải chấm dứt hiện hữu một cơ cấu thể chế độc tài toàn trị, căn rễ chính trị và xã hội của sự xúc phạm phẩm giá con người và công lý xã hội là một chuyện, nhưng yêu thương tha thứ đối với những cá nhân có trách nhiệm ít hay nhiều trong việc tạo ra, duy trì, và bành trướng cái cơ cấu thể chế ấy là một chuyện khác. Phân biệt như thế thì việc yêu thương tha thứ không thể đối lập với việc lên tiếng chống lại và hơn nữa còn đòi hỏi nó ít nữa là nếu như làm vậy bề lâu bề dài giúp làm cho những điều ác, điều xấu giảm thiểu hay chấm dứt. Việc tôi yêu thương tha thứ cho tha nhân không thể không bao gồm việc tôi giúp tha nhân bớt hay hết làm điều xấu, kể cả bằng cách lên án điều xấu mà tha nhân làm, cho dù về phía tha nhân, đặc biệt khi không hề muốn từ bỏ điều xấu, họ có thể hiểu lầm mà cho là tôi thù ghét họ khi tôi làm vậy.

Với những hạn chế

Tuy cố gắng căn cứ trên những lý lẽ chính đáng, những cảm nghĩ của tôi thật ra vẫn mắc nhiều hạn chế. Trước hết tuy hợp lý chúng cũng chỉ là những cảm nghĩ của tôi về những việc làm của ĐHY Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận ở dưới một vài khía cạnh khách quan thôi chứ không phải là tất cả. Tôi không có khả năng cũng như không có quyền bàn đến sự thánh thiện của cá nhân ngài dù nhìn cách khách quan. Nên ở trên tôi chỉ nêu lên cảm nghĩ dè dặt nói chung thôi có thể áp dụng cho bất kỳ một ai khác kể cả chính tôi. Tôi chỉ nói về sứ mạng ngôn sứ của ĐHY chứ không đụng đến những sứ mạng chủ chăn khác của ngài. Nhưng xét như là Linh mục rồi Giám mục ngài không phải được gọi chỉ làm ngôn sứ thôi nhưng còn làm tư tế và người cai quản  nữa. Rồi ngay cả khi nói về sứ mạng ngôn sứ tôi cũng chỉ hạn chế trong phạm vi phẩm giá con người và công lý xã hội xét ở dưới thể chế độc tài toàn trị. Nhưng sứ mạng ngôn sứ cũng làm chứng cho nhiều lĩnh vực khác. Một điều không thể phủ nhận được đó là Thiên Chúa đã và đang làm phát sinh ra nhiều ích lợi thiêng liêng ở nơi những ai nghe hay đọc những gì mà ĐHY từng nói về lòng tha thứ đối với kẻ thù và về niềm tín thác cậy trông trong cảnh khó khăn bế tắc.

Rồi những lý lẽ của tôi chống lại những ý kiến biện minh cho sự im lặng của ngài cũng chỉ nhắm đến khía cạnh khách quan của sứ mạng ngôn sứ đối với phẩm giá con người và công lý xã hội, nghĩa là việc lên tiếng cho những giá trị này xét trong chính bản chất của nó. Nhưng tôi không thể biết những hoàn cảnh khách quan và chủ quan liên quan đến sự im lặng của ngài. Tôi lại càng không biết những ý định, những chọn lựa cá nhân của ngài liên quan đến sự im lặng đó. Tôi làm sao biết được ngài có đau khổ trong lòng hay không đứng trước những ý định và chọn lựa ấy, và nếu có đó là những đau khổ nào? Tôi làm sao biết được bên cạnh những đau khổ ấy ngài có còn nuôi những hoài bảo, dự án mà ngài hy vọng những ý định, chọn lựa ấy một cách nào đó có thể giúp ngài thực hiện nhằm phục vụ Giáo Hội CGVN về một số mặt nào đó, và nếu có thì đó là những hoài bão, dự án nào?

Với đủ thứ hạn chế đã nêu trên, những cảm nghĩ của tôi dù hợp lý tới đâu cũng chỉ nhắm đến những việc làm của ĐHY nhìn dưới một ít khía cạnh khách quan bên ngoài. Nếu đem so sánh với một bức tranh mô tả việc làm và con người ngài một cách toàn diện dù chỉ dưới cái nhìn khách quan, thì những cảm nhận của tôi chỉ là một mảnh rất nhỏ. Một mảnh nhỏ như thế lại càng không nói được chút gì về chính bản thân cá nhân hay con người bên trong của ĐHY cũng như về những hoàn cảnh trực tiếp ảnh hưởng đến bản thân ngài. Điều trước thì tôi không có khả năng để biết và càng không có quyền xét đoán, còn những điều sau thì tôi đơn giản chỉ là không biết và nếu có biết thì khó mà biết đích xác.

2. ĐẾN TIN TƯỞNG CẬY TRÔNG

Tuy nhiên một vài giây phút thinh lặng suy tư về chính cái chết của ĐHY Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận cũng đủ để mở rộng lòng tôi vượt qua những cảm nghĩ vốn có của mình về những gì ngài đã làm trong quá khứ. Cái chết của một con người không chỉ gợi lại trong ta những hoài niệm quá khứ về người ấy. Nó cũng khiến ta đặt câu hỏi về sự hiện hữu của người ấy sau khi ly trần. Người ấy nay đi về đâu? Chưa hết, cái chết của người khác cũng nhắc nhở ta về cái chết của chính mình. Chính ta sẽ đi về đâu sau khi chết? Đối với một tín hữu Công Giáo, những điều này giúp vén màn để nhìn qua một khung cửa sổ mới, cửa sổ của niềm tin tưởng, của lòng cậy trông vào Thiên Chúa. Khung cửa sổ ấy hướng cái nhìn của chúng ta đến với Đấng duy nhất có quyền trên kẻ chết, Đấng duy nhất thấu suốt mọi điều ẩn kín trong lòng chúng ta, nhưng đồng thời cũng là Đấng giàu lòng thương xót và tha thứ đối với những yếu hèn và tội lỗi của chúng ta, thừa khả năng giải thoát và đưa chúng ta vượt lên trên những bế tắc, ngõ cụt của sự dữ.

Nhìn qua cửa sổ của tin tưởng và cậy trông không nhất thiết phải khiến tôi quay lưng lại mà phủ định những cảm nghĩ vốn có của tôi ở trên về những việc làm của ĐHY, nhưng mạnh mẽ nhắc nhở tôi về những hạn chế bất toàn của chúng. Dù có đúng, những cảm nghĩ đó cũng chỉ đúng ở dưới một số khía cạnh hạn hẹp, cũng chỉ đúng trong một chừng mực nào đó thôi, bởi lẽ chúng vẫn là nhìn từ phía con người hữu hạn. Do đó nhìn qua cửa sổ của tin tưởng và cậy trông khiến tôi không bị giam cầm đóng kín trong những cảm nghĩ của mình nhưng mở lòng ra đối với những gì mình không nhìn thấy hay không có thể nhìn thấy. 

Nhìn từ phía con người những cảm nghĩ của tôi về những việc làm của ĐHY mang những giới hạn không chỉ của riêng tôi mà còn là những giới hạn thuộc về khả năng hiểu biết của bất kỳ con người nào: những giới hạn thuộc về mẫu số chung là người. Chỉ không còn giới hạn khi nào con người và việc làm của ĐHY được nhìn từ phía Thiên Chúa. Và đối với một tín hữu Công Giáo thì được nhìn từ phía Thiên Chúa mới là điều đáng kể nhất, mới là cái nhìn mãi mãi còn đó, kể cả sau khi mọi cái khác qua đi. Con người và việc làm của ĐHY Thuận có nhìn từ phía Thiên Chúa thì mới nhìn hết được và mới thực sự là nhìn một lần sau cùng cho mãi mãi.

Dù tôi biết rõ tôi hơn người nào khác biết tôi, thì con người và việc làm của tôi được nhìn như thế nào từ phía Thiên Chúa cũng vẫn là một mầu nhiệm đối với chính tôi. Nếu thế thì con người và việc làm của một con người khác như ĐHY Thuận được nhìn như thế nào từ phía Thiên Chúa càng là một mầu nhiệm cho tôi. Đã là một mầu nhiệm thì hiểu biết không còn có chỗ thích hợp và quan trọng cho bằng tin tưởng và cậy trông. Hơn nữa ngay cả những cảm nghĩ của tôi về những việc làm của ngài mà tôi cho là phù hợp với những xác tín và lý lẽ khách quan của Tin Mừng cũng phải nhường chỗ ưu tiên cho một niềm tin tưởng và lòng cậy trông thuần túy vào cái nhìn mà Thiên Chúa có đối với đứa con này của Người.

Cho nên con người và việc làm của ĐHY Thuận nhìn từ phía Thiên Chúa tôi không hiểu được, không biết được, cũng không cảm nhận được. Tôi chỉ tin tưởng và cậy trông vào lòng thương xót và quyền năng của Thiên Chúa đối với con người và việc làm của ngài. Cũng giống như tôi tin tưởng và cậy vào lòng thương xót và quyền năng ấy đối với chính tôi hay một ai khác. Sự khiêm hạ Kitô giáo giúp mỗi người chúng ta tin tưởng rằng cho dù nhìn từ phía con người những yếu hèn hay hậu quả của tội lỗi, những bế tắc, những thế kẹt, những ngõ cụt xem ra không có thể gỡ ra hay tách khỏi con người và việc làm của chúng ta, thì những cái xấu này vẫn không thể gây khó khăn cho khả năng giải thoát và siêu thăng của lòng thương xót tha thứ mà Thiên Chúa có đối với chúng ta. Ngay cả khi chính chúng ta ít nhiều chịu trách nhiệm cho những cái xấu đó, thì không phải vì thế mà chúng có thể bắt chẹt được quyền năng của lòng thương xót Người.

Tin tưởng như thế không giải thoát chúng ta khỏi những cảm nhận đau khổ mà những cái xấu đó cách này cách khác gây ra nơi chúng ta nhưng đưa đến sự cậy trông an bình ngay ở giữa những đau khổ ấy. ĐHY Thuận ít nữa là hai lần đã đau khổ rất nhiều về những bế tắc, đường cùng trong cuộc đời ngài. Vừa mới được đặt làm phó Tổng giám mục Sài Gòn với biết bao hy vọng và dự án có sẵn thì bị bắt giam, quản thúc suốt 13 năm. Vừa mới được tấn phong Hồng Y với biết bao khả năng và công việc sắp sửa có điều kiện rất tốt để thực hiện và hoàn thành thì phải đối diện với căn bệnh nan y phát triển vào giai đoạn bất trị. Hơn nữa những năm tháng cuối đời này có lẽ đau khổ của ngài không phải chỉ có thế! Nhưng tôi có thể khẳng định rằng ở giữa những đau khổ trước kia hay sau này, ĐHY vẫn luôn tin tưởng vào quyền năng của lòng thương xót mà Thiên Chúa dành cho con người và việc làm của ngài. Ngài vẫn luôn cậy trông vào quyền năng của lòng thương xót đó như là câu trả lời sau cùng và ý nghĩa nhất cho cuộc sống và những việc làm của mình.

***

Sau ngày 16 tháng 9 năm 2002 ĐHY Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận không còn đau khổ như trước nữa vì ngài bắt đầu thấy rõ ràng từ phía cái nhìn của Thiên Chúa những hoa quả mà lòng thương xót quyền năng của Người đã và đang thực hiện trên con người và công việc của ngài. Vì lúc này ĐHY đang thấy được rõ ràng như thế, nên cái nhìn của chính ngài trước đây về con người và việc làm của mình, hay những cảm nghĩ nói ở trước của tôi, tất cả đều đã để lộ ra hoàn toàn bộ mặt thiếu sót, bất toàn, và tạm thời của chúng. Những cái nhìn hay cảm nghĩ đó qua đi mà không còn để lại ngay cả một chút ý nghĩa đối với ngài lúc này đây cũng như mãi mãi về sau. ·

Lễ Kỷ niệm cung hiến hai Đền thờ Thánh Phêrô và Thánh Phaolô 18/11/2002
Tổng Giáo phận Hoa Thịnh Đốn , Hoa Kỳ